Co to jest park kulturowy ?

Co to jest park kulturowy ?

Park kulturowy to niezwykły sposób na zarządzanie zabytkową przestrzenią. Jest to też najnowocześniejsza forma ochrony dziedzictwa. Samo pojęcie parku kulturowego pojawiło się w obrocie prawnym dopiero w 1990 roku, kiedy to Sejm zaktualizował ustawę o ochronie dóbr kultury i muzeach…

z dnia 15 lutego 1962 roku wprowadzając w art. 5 pkt 12 nowe sformułowanie: «Pod względem rzeczowym przedmiotem ochrony mogą być w szczególności: (…) 12) krajobraz kulturowy w formie ustanawianych stref ochrony konserwatorskiej, rezerwatów i  parków kulturowych» 1. Zapis ten jednak nie został rozwinięty. Dopiero kolejna ustawa z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nadał parkom kulturowym status formy ochrony zabytków, a także określiła zasady i sposób jego powoływania 2. Procedura przyjmowania parku została jeszcze uzupełniona w zapisach ustawy z dnia 24 kwietnia 2015 roku o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu, gdzie wprowadzono obowiązek przeprowadzenia konsultacji społecznych 3.

W nowym prawodawstwie park kulturowy, obok wpisu do rejestru zabytków, uznania za pomnik historii oraz ustaleń ochrony w dokumentach planistycznych (miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego) 4 stał się formą ochrony zabytków. Jest to jednak zupełnie inna forma ochrony od pozostałych. W czym jej niezwykłość? Otóż, rejestr zabytków prowadzi Wojewódzki Konserwator Zabytków, który to decyduje jakie obiekty zostaną objęte ochroną konserwatorską. Pomnik historii uznawany jest przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ustanowienie ochrony w dokumentach planistycznych, bądź decyzjach o warunkach zabudowy następuje również w uzgodnieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków 5. W dużym uproszczeniu wymienione wyżej formy ochrony zabytków zależne są od organów «państwowych»: od konserwatora wojewódzkiego, ministra, Prezydenta.

Parki kulturowe natomiast, przyjmowane są przez radę gminy, a organ ten stanowią wybrani w wyborach reprezentanci danej społeczności. Zatem to władza samorządowa, mająca moc uchwałodawczą ustanawia tę formę ochrony na terenie, który sama wyznacza, określając sposoby i zasady jego ochrony. Co prawda ustawa nakłada obowiązek wystąpienia do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w celu uzyskania opinii, ale jego zdanie jest niezobowiązujące, może być uwzględnione, ale tak naprawdę nie musi (wskazuje na to forma opinii, a nie uzgodnienia z Konserwatorem Wojewódzkim). Sposób w jaki dana społeczność lokalna chroni wybraną przez siebie przestrzeń jest w tej formie wartoscią najcenniejszą. Parki powoływane są z inicjatywy lokalnych grup, które uznają «jakiś obszar» za «coś» cennego i wartego dodatkowych regulacji porządkowych. Jednocześnie zobowiązują się oni do przestrzegania i egzekwowania ustanowionych norm. W ustawie nie ma odwołania do obowiązku uzgadniania działań na terenie parku z Konserwatorem Wojewódzkim (jak jest np. w przypadku obiektów wpisanych do rejestru zabytków), zatem to jednostka samorządu terytorialnego odpowiedzialna jest za pilnowanie postanowień zawartych w uchwale.

Opracowanie projektu uchwały, a także przyjęcie jej na sesji Rady Gminy/Miasta, jako obowiązującego prawa miejscowego stanowi dopiero początek zmagań o zachowanie charakteru tego miejsca. Park kulturowy nie kończy się w momencie jego przyjęcia, a sama uchwała nie rozwiązuje wszystkich problemów. To proces, dlatego tak ważne jest powołanie zespołu, który będzie zajmował się tym tematem. Nie jest to tylko kwestia egzekucji, gdyż karanie w tych okolicznościach powinno być ostatecznością. Działania powinny przede wszystkim zostać ukierunkowane na tworzenie warunków, które z jednej strony pozwolą zachować wartości, dla których podejmuje się taką uchwałę, ale też stworzyć szanse i możliwości dla samych mieszkańców. To lokalna społeczność jako spadkobiercy danej przestrzeni są w tym procesie niezwykle ważni. Dopóki społeczność danego miejsca nie będzie traktować parku kulturowego jako szansy, czegoś pozytywnego, to nie można mówić o sukcesie dla jego ustanowienia, choćby z przestrzeni zniknęły wszystkie reklamy. Nawet najpiękniej odrestaurowane zabytki, które nie mają właściciela nie mają szans na przetrwanie, a ich ochrona jest bezcelowa, skoro nie ma komu ich «czytać» i komu z nich czerpać. Dziedzictwo w takim ujęciu stawia bardzo wysoko spadkobierców, czyli tych, którzy są depozytariuszami i nie mam tu na myśli samych właścicieli poszczególnych nieruchomości, ale wszystkich mieszkańców miasta, sympatyków, wszystkich tych, którzy czują się związani emocjonalnie z daną przestrzenią. Jeżeli możemy powiedzieć, że dany obszar stanowi ważny element zainteresowania i troski nie tylko samych mieszkańców, ale osób z całej Polski możemy już mówić o znaczeniu dla dziedzictwa narodowego. Czy zatem Krupówki stanowią dziedzictwo narodowe? Na to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie indywidualnie.

Ustanawianie parków kulturowych zyskuje na popularności, coraz częściej słyszy się o kolejnych inicjatywach. Choć to trudna droga i niełatwe zadanie, w którym wartość emocjonalna, wartości historyczna, artystyczna, estetyczna, naukowa i inne muszą stanąć naprzeciw źle pojmowanej wartości ekonomicznej. Warto tworzyć takie obszary, warto dbać o te miejsca, które są najmocniej związane z lokalną społecznością. Park kulturowy mógłby być w każdej gminie, wskazując na te obszary miasta/wsi, która dla mieszkańców danego miejsca stanowi ogromną wartość i stanowi podstawę tożsamości jej mieszkańców. Parków kulturowych jest mniej niż pomników historii, a przecież nie muszą one stanowić wyjątkowych w skali całego kraju miejsc, mogą i powinny to być obszary cenne głównie dla miejscowej ludności. Taki cel sugeruje forma jego przyjmowania, która zależy niemalże wyłącznie do mieszkańców, a niekoniecznie zaś do specjalistów.

1 Art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 19 lipca 1990 r. o zmianie ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz.U.1990.56.322 z dnia 23.08.1990).

2 Art. 7 pkt 3, art 16-17 ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U.2003.162.1568 z dnia 17.09.2003 r.).

3 Art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2015 roku o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu (Dz.U.2015.774 z dnia 10.06.2015 r.).

4 Art. 7 ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U.2014.1446 z dnia 24.10.2014 r., z późn. zm.).

5 Na podstawie zapisów ustawy z dnia 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U.2015.199 z dnia 10.02.2015 r.).